UBON AGENDA วาระของอุบลราชธานี

ในเงาเวลาของการกดทับและการทำให้เป็นอื่น

พัลลภ สามสี

เดิมทีบทสนทนานี้ตั้งใจจะเผยแพร่ก่อนที่เทศกาลศิลปะ “UBON AGENDA” เริ่มต้นขึ้น ทว่าด้วยข้อผิดพลาดบางประการ ทำให้กระแสความคิดในการจัดงานครั้งนี้มาปรากฎต่อสายตาของผู้อ่านช้ากว่ากำหนดเวลา

อย่างไรก็ตาม ความล่าช้าอาจทำให้บทสัมภาษณ์ชิ้นนี้มีคุณค่าในอีกแง่หนึ่ง เพราะแทนที่จะเป็นการ “เชิญชวน” ให้ผู้อ่านมาร่วมงาน หากแต่บ่มเพาะเป็น “บันทึกความคิด” ที่ผ่านการกลั่นกรองอย่างละเอียด และการเลือกสรรถ้อยคำอย่างระมัดระวัง

เราจึงไม่เพียงแค่ “รู้จักงาน” มากขึ้น

แต่ได้เข้าไปใกล้ “วิธีคิด” ของคนทำงานมากขึ้นด้วย

บทสนทนานี้คือการพูดคุยกับ อาจารย์นราสิทธิ์ วงษ์ประเสริฐ หนึ่งในแกนนำสำคัญของการขับเคลื่อนเทศกาลศิลปะอุบล อาเจนด้า เทศกาลที่มิได้เป็นเพียงนิทรรศการ หากแต่เป็น “ชุดของเหตุการณ์” ที่พยายามชี้ชวนให้เรามองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างประวัติศาสตร์ ความเชื่อ ศิลปะ และผู้คนชาวอีสานผู้ถูกกดขี่และผลักไสให้กลายเป็นอื่นมาตั้งแต่อดีตจวบจนปัจจุบัน

และบางที คำถามสำคัญที่สุดของบทสัมภาษณ์นี้ อาจไม่ใช่ว่า “งานนี้คืออะไร”

แต่คือ “เราจะมองมันอย่างไร”

เทศกาลศิลปะที่ไม่ได้มีแค่นิทรรศการ แต่คือกระแสธารของเรื่องเล่า

เมื่อถูกว่านิทรรศการในครั้งนี้ให้น้ำหนักไปทางไหนระหว่าง “ศิลปะการแสดงสด” และ “ชุดของเหตุการณ์” อาจารย์นราสิทธิ์ วงษ์ประเสริฐ หรือที่เพื่อนๆ เรียกเขาว่า “โอเล่” ตอบว่า

“งานเราเป็นทั้งสองอย่างครับ โดยจะอธิบายว่า ศิลปะที่แสดงในงาน ทั้ง Visual art และการแสดงสดนั้น จะต่างจากเรื่องการปราบกบฎที่เราเคยทำไป แต่ศิลปินแต่ละท่าน/กลุ่ม จะพาไปสำรวจสิ่งแวดล้อมต่างๆ ที่ขบวนการผีบุญใช้ ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่เขาใช้สื่อสาร ไม่ว่าจะเป็นกลอนลำ เสียงดนตรีในการเรียกรวมพล เหตุการณ์จากอดีตที่เชื่อมมาปัจจุบัน หรือแม้กระทั่งภาวะที่คล้ายกันก่อนเกิดเหตุการณ์ศึกโนนโพธิ์ คือการถูกกระทำซ้ำๆ สามารถเชื่อมไปวัฒนธรรมพื้นที่ของภาคอื่นได้

เมื่อเสวนา ศิลปะ และการแสดง ทำหน้าที่ต่างกัน แต่พูดถึงเรื่องเดียวกัน

“ผมต้องการให้ผู้มาร่วมงาน พอได้ฟังข้อมูลจากการเสวนาหรือกิจกรรมอื่น ได้อ่าน ได้ค้นคว้า แล้วมาดูงานศิลปะที่เกิดขึ้น เขาสามารถมองเห็นความเป็นไปได้หรือการตีความอย่างไรบ้าง หากเขามีชุดข้อมูลในความคิดแล้ว การดูงานศิลปะจะทำให้เขาตีความ วิเคราะห์ มอง ให้งานศิลปะได้ทำงานกับคนดู เขาจะตีความต่างออกจากชุดข้อมูลที่เขามีก็ได้ หรือคนที่ไม่ได้ฟังเสวนาก็ให้ตัวงานศิลปะทำงานกับคนดู ซึ่งไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน

เมื่อคำทำนายไม่ใช่เรื่องลึกลับ แต่คือการต่อรองอำนาจ

เราถามอาจารย์นราสิทธิ์ว่างาน Visual Art ที่ใช้ธีม “ขอบฟ้าพยากรณ์” กำลังพูดถึงอะไร คือการมองอนาคต หรือเป็นการสะท้อน “ความหวัง/ความกลัว” ของผู้คนในอดีต?

อาจารย์นราสิทธิ์เขียนกลับมาว่า ไม่ขอตอบเอง แต่ได้เอาเนื้อหาที่ศิลปินอธิบายผลงานของตัวเองของ “ภาคีหมอยู” มาบอกเล่า เพื่อไม่ให้มีการตีความ ซึ่งอาจจะเป็นอุปสรรคในการสื่อสารผ่านบุคคลหลายชั้น

“งานนี้ศึกษาคำพยากรณ์จากหลายยุค โดยเฉพาะช่วงความขัดแย้ง เช่น สมัยเจ้าอนุวงศ์ และขบวนการผู้มีบุญ ซึ่งเป็นช่วงที่ผู้คนเผชิญความไม่แน่นอนของอนาคต เปรียบ “อนาคต” เหมือน หลุมดำ ที่ไม่สามารถมองเห็นหรือรู้ได้โดยตรง เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน “คำทำนาย” จึงเป็นเหมือนสัญญาณรอบขอบฟ้าเหตุการณ์ ที่มนุษย์ใช้ตีความและต่อรองกับอนาคต รวบรวมคำพยากรณ์จากหลายแหล่ง เช่น วรรณกรรม โหราศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และความเชื่อทางศาสนา เพื่อแสดงว่าการพูดถึงอนาคตมีความเกี่ยวข้องกับอำนาจทางการเมือง แนวคิดหลักคือ “อนาคต” ไม่ใช่สิ่งว่างเปล่า แต่เป็นพื้นที่ที่แต่ละฝ่ายแข่งขันกันกำหนดความหมาย สุดท้าย งานนี้ชี้ให้เห็นว่า คำทำนายไม่ได้แค่สะท้อนความหวังหรือความกลัว แต่ยังมีบทบาทในการสร้างและกำหนดอำนาจทางการเมือง”

เมื่อแม่น้ำ กลอนลำ และร่างกาย กลายเป็นภาษาเดียวกัน

คำถามต่อมาของเราคือ งาน Performance Art เช่น “คนหลื่นของ” หรือ “เศิกพระองค์” คือการพยายามแสดงถึงสัญลักษณ์ หรือพื้นที่ของความเชื่อใช่หรือไม่? อาจารย์หนุ่มตอบกลับมาว่า

“คนหลื่นของเป็นการทำงานด้วยกันของพี่นาด (สินีนาฏ เกษประไพ) ผม และพี่ป้อมแบบเร็วๆ โดยพยายามพูดถึงประเด็นของแม่น้ำ คือแม่น้ำโขงและแม่น้ำมูล โดยเราโยนโจทย์ให้กันและสร้างงานออกมา มันจึงเป็นได้ทั้งสัญลักษณ์ แต่ไม่น่าจะเป็นพื้นที่ความเชื่อ เพราะงานนี้เรากำลังพยายามทำตัวให้เป็นภาพและสภาวะของแม่น้ำ ในขณะเดียวกัน เศิกพระองค์นั้น เป็นการทำการแสดงเพื่อเป็นเหมือน visual ให้กับกลอนลำที่ร้องคู่การแสดง ซึ่งในกลอนลำนั้นมีรายละเอียดเรื่องราวชีวิตชาวบ้านอยู่มาก ทั้งการใช้ชีวิต การถูกกระทำ ความเชื่อ ความหวัง เราจึงพยายามขมวดหลายสิ่งหลายอย่างให้เข้ามาเป็น visual ที่จะให้คนดูเห็นผ่านการแสดง ดังนั้นมันจึงเป็นได้ทั้งสัญลักษณ์และพื้นที่ของความเชื่อที่เราใช้ทั้งเทคนิคเงา กลอนลำ ภาพนิ่ง performance ในการถ่ายทอดออกมา”

เมื่อหมอลำไม่ใช่ background แต่คือ narrative

“ผมมองมันเป็นภาษาหนึ่งของการเล่าเรื่อง เช่น ในการแสดงเศิกพระองค์ หมอลำไม่ได้เป็นแค่ดนตรีประกอบ แต่หมอลำคือสิ่งที่เล่าเรื่องราวของการแสดงทั้งหมด การแสดงเป็นตัวแสดงให้เห็น Visual ว่าเรื่องเล่าในกลอนลำนั้นสามารถถูกถ่ายออกมาแบบไหนได้บ้าง”

เมื่อพื้นที่ขายของ กลายเป็นกลไกดึงผู้คนเข้าสู่งานศิลปะ

“ตลาด Holy Land” ดูเหมือนจะไม่ใช่แค่พื้นที่ขายของ แต่จริงๆ แล้วตั้งใจให้เป็น Installation แบบหนึ่งด้วย?

“เป็น Installation ในการสร้าง Vibe ของงาน ในขณะเดียวกันผมเรียกตลาด Holy Land ว่าเป็น “ข้องจับปลา” เพราะสิ่งหนึ่งที่เราต้องการให้แตกต่างจากงานครั้งก่อนๆ คือเราอยากให้มีคนอุบลมางานเราเยอะมากกว่านี้ เราจึงเลือกถนนด้านหน้าถนนคนเดินเมืองอุบล สร้างพื้นที่ที่แตกต่างจากถนนคนเดิน และเอาศิลปะการแสดงไปใส่บริเวณนั้นเพื่อดึงดูดคนที่กำลังเดินไปเดินมา จากนั้นพาพวกเขาไปดูการแสดงด้านบน คือ ตลาด Holy Land นอกจากขายของแล้ว มันยังมีฟังก์ชั่นอื่นอีก ในตลาดเรามีหมอดู มีขายพระ ซึ่งมันก็สะท้อนเรื่องราวของคนยุคนนั้นที่ใช้ความเชื่อ ศรัทธา แนวคิดทางศาสนามาปลุกใจคน ตรงนี้ต้องยกให้น้องอ้วนแลนด์ ที่ดูแลคอนเซ็ปต์ของตลาด

Ubon Agenda ไม่ใช่ของใครคนหนึ่ง แต่คือเรื่องเล่าของหลายเสียง

“ผมมองกิจกรรมแต่ละอย่างตัวล้วนแล้วแต่มีฟังก์ชั่นของตัวเอง เหมือนอาหารโต๊ะจีนที่ถูกนำมาเสิร์ฟแยกกัน แต่ถ้ามันอยู่ด้วยกันครบมันจะสมบูรณ์ มันทำหน้าที่เติมเต็มกัน ถ้าขาดเสวนาและทัวร์ประวัติศาสตร์ ผู้มาเข้าร่วมเพื่อเขียนเรื่องสั้นก็อาจขาดข้อมูลไป ถ้าขาดงานศิลปะและการแสดงไป ผู้เข้าร่วมอาจไม่เห็นความเป็นไปได้ในเรื่องราวที่ถูกเล่าหลากหลาย”

ระหว่างการเชื่อมโยง และการปล่อยให้แตกกระจาย

ดูเหมือนแต่ละกิจกรรมในงานนี้จะไม่ได้ให้คำตอบเดียวกัน อาจารย์ตั้งใจให้เกิด “เสียงที่หลากหลาย” ใช่ไหม

“ใช่ครับ Ubon Agenda is the Agenda of Ubon ไม่จำเป็นต้องเป็นคนอุบล แต่หัวใจสำคัญคือเรื่องราวของอุบล มันจะถูกเล่าผ่านใคร คนอุบลบ้าง คนที่อื่นบ้าง ศิลปินหลากหลายแขนงบ้าง นักวิชาการต่างสาขาบ้าง ร้านหนังสือฟิลลาเดลเฟียที่มาขายของอาจไม่ได้ขายแต่หนังสือเกี่ยวกับอุบล แต่นี่ก็เป็นร้านหนังสือของอุบลที่มีเรื่องราวของคนอุบลมากมายเกิดขึ้น หรืออย่างร้านอาหารเวียดนามฟิวชั่นที่ทีมตลาดเลือกมา ฟังดูไม่อุบล แต่อุบลก็เต็มไปด้วยอาหารเวียดนามไม่ใช่เหรอ? เพราะเอาเข้าจริงเรื่องราวในอุบลนั้น หนึ่งในหัวใจสำคัญมันคือเรื่องของ “ความหลากหลาย””

เมื่อเทศกาลไม่ใช่แค่เหตุการณ์ แต่คือการสร้างอนาคต

อยากให้คนดู “เชื่อมโยง” ทุกกิจกรรมเข้าด้วยกัน หรือปล่อยให้มันอยู่อย่างเอกเทศ แล้วตีความเอง?

“ได้ทั้งหมดครับ เพราะเราปล่อยให้คนดูใช้เสรีภาพทางความคิดได้เต็มที่”

จะผีหรือปิศาจ หน้าที่ก็คือตามหลอกหลอนคนที่กลัวมัน

อาจารย์นราสิทธิ์บอกว่า ผีบุญของอุบล ไม่ได้แตกต่างจากปีศาจของเสนีย์ เสาวพงศ์

“เหตุการณ์กบฏในช่วงนั้นไม่ได้เกิดขึ้นที่อีสานแห่งเดียว ที่ภาคอื่นๆ ก็มีกบฏเช่นเดียวกัน แต่ถ้าเปรียบเทียบเหตุการณ์ผีบุญแล้ว ผมมองว่ามันเหมือนเหตุการณ์เสื้อแดงปี 53 มากกว่า จริงๆ อาจารย์เสาวนีย์พูดในงานเสวนารอบนี้เหมือนกัน ซึ่งผมก็มีความคิดเดียวกันกับแกมานานแล้วคือ ผีบุญคือการรวบตัวของชาวบ้านธรรมดาสามัญที่ต้องการเพียงแค่ชีวิตที่ดีกว่า แต่กลับถูกกระทำซ้ำๆ ถูก Discriminated ถูกทำให้เป็นอื่น จึงเกิดการรวมตัวกันขึ้นมา”

ทำไมความต้องการมีชีวิตที่ดีกว่าจึงถูกมองเป็นสิ่งเลวร้าย

คำถามนี้อาจดูโรแมนติกไปเสียหน่อย แต่การได้ลองจินตนาการดูว่า ถ้าการต้อต้านในครั้งนั้นสำเร็จ คิดว่าปัจจุบันนี้ หน้าตาของบ้านเมืองโดยรวมจะเป็นอย่างไรก็น่าสนใจดีอยู่ไม่น้อย

“ตอบยากมาก เพราะมันไม่ได้เกิดขึ้น เราไม่มีทางรู้ว่ามันจะเป็นยังไง มันอาจจะแตกต่างในทางที่ดีขึ้น หรือแย่ลงก็ได้ แต่สิ่งสำคัญกว่าในการมองเรื่องราวนี้คือให้มันเป็นบทเรียนกับบ้านเมืองเราว่าเหตุการณ์แบบนี้มันไม่ควรเกิดขึ้นมากกว่า ทำไมความต้องการมีชีวิตที่ดีกว่าจึงถูกมองเป็นสิ่งเลวร้าย ไม่ว่าจะจากอำนาจรัฐ หรือแม้กระทั่งคนเห็นต่าง เราเห็นต่างได้ แต่ทำไมเราต้องมองว่าความต้องการที่มีชีวิตที่ดีในแบบของเขาจึงเป็นสิ่งเลวร้าย เป็นสิ่งไม่ดี ซึ่งนี่ไม่ใช่ความคิดแบบสังคมประชาธิปไตย และมันนำไปสู่เหตุการณ์ผีบุญ เสื้อแดง ม็อบเยาวชน

การทำให้เป็นดิจิตอล คือการหลอมเวลาและวาระไว้ด้วยกัน

“ผมและทีมงานกำลังมองหาวิธีการในการสร้างเว็บไซต์เพื่อทำหน้าที่เป็น Archive ของพวกเรา เอางานเก่าๆ ที่เคยเผยแพร่มารวม พร้อมทั้งเป็นช่องทางให้คนอื่นๆ มาเติมข้อมูลลงในเว็บไซต์ได้ ซึ่งอาจจะต้องใช้เวลาและทุนทรัพย์ อาจจะต้องรอดูว่าเราจะสามารถหาทุนได้ไหม แต่ถ้าในอนาคตหากงาน Ubon Agenda เกิดขึ้นอีกครั้ง อยากให้มาชมงานที่อุบลครับ เพราะมันคือ Ubon Agenda มันคือวาระของอุบลราชธานี”

ใครที่พลาดงานในปีนี้ คงต้องติดตามดูภาพและวิดีโอในเพจทางการของ Ubon Agenda ไปพลางๆ ก่อนที่คลังข้อมูลถาวรจะถูกสร้างขึ้นในอนาคต

เอาเข้าจริงๆ แล้ว Ubon Agenda อาจไม่ใช่เพียงแค่วาระของอุบลราชธานี แต่เป็นวาระของทุกคน ทุกพื้นที่ กว้างไกลไปแม้กระทั่งสงครามไร้ความชอบธรรมที่กำลังปะทุอยู่ ก็เกิดจากวาทกรรมการทำให้กลายเป็นอื่น เพื่อหาความชอบธรรมให้กับตนเองเช่นกัน

หวังว่าบทสนทนานี้จะเป็นปัจฉิมบทขนาดกระทัดรัดที่พอจะเป็นไกด์ให้เห็นแนวคิดของทีมงานและศิลปินหลากหลายชีวิตที่มาร่วมแสดงและสื่อสารใจความสำคัญตรงไปในหัวใจอันเป็นธรรมของทุกคนได้

ห้ามคัดลอก ดัดแปลง หรือเผยแพร่เนื้อหาทั้งหมดหรือบางส่วนโดยไม่ได้รับอนุญาต